Tabakscuriosa

Zodra een roker het huis verlaat worden pijp en tabak meegenomen. Een onontbeerlijk voorwerp is dus de tabaksdoos. Deze ontstaat al aan het begin van de zeventiende eeuw, doorgaans van messing gemaakt. De oudste tabaksdozen zijn klein en van messing. De mooiste exemplaren worden versierd met portretten van de prinsen van Oranje of met andere afbeeldingen.

In de achttiende eeuw is de gegraveerde koperen tabaksdoos een algemeen artikel. Deze wordt pas rond 1800 vervangen voor beschilderde dozen. Daarvan komen de mooiste exemplaren uit Braunschweig in Duitsland. Naast handbeschilderde dozen worden vaak ingekleurde prentjes afgebeeld. Een enkel exemplaar heeft een geheim binnendeksel met een prikkelende voorstelling.

Een ander bekend artikel is de pijpenstopper. Geen roker kan zonder het eenvoudige instrumentje om de tabak aan te drukken waardoor de pijp weer goed trekt. De Engelse gegoten messing exemplaren zijn het meest markant. Daarnaast bestaan er allerlei volkskundige instrumentjes om de pijp schoon te maken. Zij worden pijpenkloker, pijpenpeuter, wroeter of stoker genoemd.

Eveneens veel door rokers, maar vooral door pruimers gebruikt, zijn de kwispedoren, spuugpotjes waarin men zijn fluim kwijt kan. De mooiste zijn van opalineglas gemaakt en werden op tafel gezet. Daarnaast bestaan zogenaamde vloermodellen, die veel groter zijn en in de hoek van de kamer stonden, soms ook in de herberg of kroeg.
Voorzijde van een gegoten messing tabaksdoos met het borstbeeld van prins Maurits. Holland, c. 1630 Achterzijde van een gegoten messing tabaksdoos met het wapen van prins Maurits. Holland, c. 1630
Ovaal tabaksdoosje met het borstbeeld van stadhouder Frederik Hendrik en randschrift. Holland, c. 1640. Gegoten messing tabaksdoos met in reliëf het borstbeeld van stadhouder Willem III, eenvoudige scharnier en sluithaak. Holland, circa 1650.
Opengezaagde tabaksdoos in Lodewijk XVI-stijl, onder het geelkoper als contrast een roodkoperen plaat. Koloniaal, c. 1800.
Binnendeksel van een beschilderde blikkken tabaksdoos waarop een stoute voorstelling van een liefdespaar. Braunschweig, 1840-1850. Beschilderde blikken tabaksdoos waarop een blinde man met een stok zijn weg zoekt. Braunschweig, 1830-1850.
Bechilderde blikken tabaksdoos met een landschap met jager, de contourlijnen zijn met een transferplaatje opgezet. Braunschweig, 1840-1850.
Blikken tabaksdoos met in Japanse zwartlaktechniek schetsmatig weergegeven een landschap met vulkaan. 1850-1880.
Blikken tabaksdoos met op het deksel de begrafenisstoet van een Oranjetelg. Duitsland voor de Nederlandse markt, 1830-1850. Blikken tabaksdoos met op het deksel de begrafenisstoet van een Oranjetelg. Duitsland voor de Nederlandse markt, 1830-1850.
Twee pijpenwroeters van hout, de rechter met metaal gemonteerd, volkskundig werk. Nederland, 1850-1900.
Gegoten messing pijpenstopper met toepasselijke afbeelding van een hand die een pijp vast houdt. Engeland, 1850-1900. Gegoten messing pijpenstopper in de vorm van een damesbeen, het stoppergedeelte geruwd. Engeland, 1850-1900.
Gegoten messing pijpenstopper met voorstelling van een tabakskoopman in zijn rechterhand een bosje tabaksbladeren. Engeland, 1850-1900.
Messing pijpenstopper met als handgreep het borstbeeld van een mannetje met opgeheven rechter hand. Engeland, 1850-1900. Gegoten messing pijpenstopper bekroond door een borstbeeld van een karikatuiraal uitgevoerd mannetje. Engeland, 1850-1900.
Kwispedoor van blauw opalineglas, zeer modieus in de jaren 1830 tot 1850 maar ook in latere tijd nog gemaakt. Frankrijk, 1850-1880. Kwispedoor met kenmerkende brede rand van wit glas opgesierd met goudbiezen. Frankrijk, 1850-1900.
Oorspronkelijke verpakking van dozijn pijpenruimers om de koolaanslag uit de pijp te halen, Nederland, 1900-1920.
Porseleinen kwispedoor met op de rand en op de buik bloemenbeschildering in Chinese trant in goud ingekleurd met pasteltinten. Duitsland, 1860-1890. Eenvoudige kwispedoor voor de tabaskspruimer in email met bruine buitenzijde. Nederland, 1880-1920.
Vloerkwispedoor van aardewerk in reliëf met schelpmotieven langs de rand, een uitgietgat aan de rand zichtbaar. Engeland, 1870-1900.
Glazen vloerkwispedoor met brede rand om niet mis te spugen. Maastricht, 1890-1910.

Smokiana pipeshop in Amsterdam is gespecialiseerd in voorwerpen zoals op deze pagina afgebeeld.© copyright Stichting Pijpenkabinet