Literatuur over pijpen en tabak

Sinds de tabak Europa heeft bereikt heeft het veel pennen in beweging gebracht. In de tabaksliteratuur kunnen we door de tijd heen verschillende fasen onderscheiden. Uit de eerste periode zijn dat overwegend verslagen van de ontdekking van het tabakskruid, de verschijningsvorm van de plant en de wonderlijke gewoonte van de Indianen het te roken.

In de zeventiende eeuw worden veel geschriften sterker pro- of anti getint. Het bekendste werk is zonder twijfel dat van koning James I, die met zijn "A Counterblaste to tobaccco" wel de bekendste anti-rook publicatie heeft voortgebracht.

In de achttiende eeuw zijn over het onderwerp tabak en roken niet veel spraakmakende publicaties verschenen. Tot de bekendste werken behoort de grondige studie van Duamel du Monceau, die de techniek van het pijpenmaken uitgebreid heeft beschreven en encyclopedisch heeft laten illustreren.

In de negentiende eeuw komt er een grote stroom aan publicaties op gang. Zo zien we in de eerste helft van die eeuw een reeks almanakken en boeken voor de roker verschijnen, gevuld met allerlei wetenswaardigheden. Zij zijn aanleiding voor sommige schrijvers om de materie steeds grondigere te onderzoeken. Het boek van Fairholt "Tobacco its history and associations" is daarvan een mooi voorbeeld. Bladerend door de verschillende handboeken uit die periode zien we overigens dat iedere schrijver zich weer baseerde op zijn voorgangers. Wel is het opmerkelijk dat de Franstalige publicaties beperkt tot de Engelse literatuur doordringen en dat dit andersom ook het geval is. Blijkbaar was men niet alleen slecht op de hoogte van elkaars werk, men was bovendien de taal niet machtig.

In de twintigste eeuw wordt de stroom tabaks- en pijpenpublicaties alleen maar groter. Talloze specialismen worden nader uitgediept en er verschijnen zeker na 1970 steeds meer monografieën.

Wie oog heeft voor mooie drukken, bijzondere uitgaven en opmerkelijke illustraties vindt in de tabaksliteratuur een hoop verdienstelijke en interessante boeken. Op deze pagina's hebben wij enkele uitgaven samengebracht, die een beeld geven van wat er zoal verschenen is. Uiteraard is dat maar een fractie van de ruim 4000 titels die in de bibliotheek van het Pijpenkabinet zijn samengebracht.

 het eerste standaardwerk over tabak van Neander, Lyon, 1626 op het eerste gezicht een anti-rook geschrift maar in werkelijkheid bevat dit stuk maatregelen tegen brand door het roken, Gouda, 1723
een van de vele herdrukken van het geschrift tegen het tabaksgebruik van James I, 1884 bibliofiele uitgave van A Counterblaste, Londen, 1954
gids voor rokers met korte verhalen, anekdotes en stukjes geschiedenis, Parijs, 1859 de meest herdrukte publicatie over het roken van pijp en sigaar door Barthélemy, Parijs, editie 1844
titelpagina en inhoudsopgave van het nevenstaande boekje, Parijs, circa 1840 een klein boekje met tientallen verhalen en anekdotes over de tabak en het roken, Parijs, circa 1840
almanak voor de roker met allerlei wetenswaardigheden voor en over rokers, Parijs, c. 1845
wetenwaardigheden voor rokers en anekdotes over rokerstypen uit Parijs, Parijs, 1856
frontispice van nevenstaande boekje met anekdotes over rokerstypen uit Parijs, Parijs, 1856
almanak voor de roker geïnspireerd op de vorige werken, Parijs, 1868
titelpagina van een almanak voor de roker met illustraties van rokers, Parijs, 1868
gids met een toepasselijke band voor de rokerskamer bestemd voor rokers en vol met wetenswaardigheden, Londen, 1876
het oudste Nederlandse boek over pijpen door Westerhoff, Groningen, 1860, een verdienstelijk manuscript, dat helaas zijn waarde tegenwoordig volledig heeft verloren het oudste Nederlandse boek over pijpen door Westerhoff met een welluidende titel van maarliefst 26 woorden, Groningen, 1860
gedichtenbundel in een bijzondere kaft met opvallende ontwerp, New York, 1907
een bundel met poëzie en proza van verschillende auteurs, Stratford-upon-Avon, 1923
leren band van het bijzondere boek van Robert T. Pritchett, Ye Smokiana, Londen, 1890
klein formaat tekstboek met poëzie en proza voor de smoke room, Londen, 1889
een prachtige serie boekjes voor de rookkamer, uitgegeven door de tabaksfabriek Cope's, Liverpool, 1889-1894 de kaften aan de achterzijde vertonen vrolijke voorstellingen van rokers en snuivers, Liverpool, 1890 een van de monografieën uit de serie geschreven door Thomas Carlyle, Liverpool, 1890
achterflap van een Smoke Room Booklet van Cope's met een vrolijke voorstelling, Liverpool, 1889 drie deeltjes in de serie zijn gevuld met korte verhalen, Liverpool, 1889 een van de meest gezochte deeltjes uit de Cope's serie gewijd aan Sir Walter Raleigh en de geschiedenis van het tabaksgebruik, Liverpool, 1894
een van de vele bundels waarin tabaksgedichten en tabaksliedjes zijn samengebracht, New York, 1896 opnieuw een bundel met gedichten, liedjes en rijmelarij in prachtige suède band, New York,1909
standaardwerk over de tabaksgeschiedenis in de Verenigde Staten door Robert Heimann, New York, 1960
een revolutie in het onderzoek naar de kleipijp is deze monografie van Frits Friederich, die rum tien jaar later door het handboek van Duco is achterhaald, Voorschoten, 1975 een mooie en aantrekkelijke geiïlustreerde monografie van Georg Brongers, gewijd aan het tabaksgebruik en de pijp, Amersfoort, 1978
voor de Stichting Pijpenkabinet de voornaamste verdienste van deze eeuw: na ruim twintig jaar studie verscheen dit handboek waarin alle informatie over de Goudse kleipijp is opgenomen, Amsterdam, 2003 dit wilde kaft verbergt een gedegen studie over de fabrikantencatalogus met enkele honderden afbeeldingen van cataloguspagina's, Amsterdam, 2004

De afbeeldingen op deze pagina bevinden zich in de collectie van het Pijpenkabinet, Amsterdam. © copyright Pijpenkabinet