Meerschuim

De meest bijzondere materiaalsoort waarvan pijpen worden gemaakt is meerschuim, een zachte steensoort die vooral in Turkije wordt gevonden. Deze grondstof is ivoorwit van kleur, uiterst poreus en absorbeert bij het roken de tabakssappen volledig. Hierdoor roken pijpen van meerschuim droog en koel, terwijl het materiaal licht is van gewicht en dus prettig te hanteren. Een bijkomend genoegen is dat door de absorptie de pijp geleidelijk bruin kleurt.

Meerschuim wordt zij het mondjesmaat al in de zeventiende eeuw gebruikt, maar pas tegen het eind van de achttiende eeuw wordt de pijp van meerschuim meer algemeen. Diverse Midden-Europese modellen keren steeds weer terug zoals de zakvormige pijpenkop en de hoge Hongaarse ketelvorm. Dergelijke producten worden de status van de bourgeoisie roker en van de hogere stand. De grote koppen met hun dikke wand zijn door zilversmeden van prachtige klepdeksels en steelmontages voorzien. Een lang houten roer zorgde voor optimale koeling tijdens het roken.

Meerschuim laat zich gemakkelijk snijden, zodat talloze pijpen fraaie versieringen dragen. Zo worden soms de initialen van de eigenaar of diens familiewapen aangebracht. In andere gevallen zien we een algemene voorstelling zoals een vorstenportret, een historische scène of een jachttafereel.

Rond 1830 komt naast de strakke modellen de figurale meerschuimpijp in de mode. Het hoofd van een Turk of andere exoot is eerst populair, later komen uitbeeldingen van bestaande en historische figuren. Het portret van Louise de la Vallière is daarvan een mooi voorbeeld. Na 1860 wordt de figurale meerschuimpijp meer algemeen en krijgt een korte steel. Duizenden portretten en ook complete scènes zijn op die manier tot pijp verwerkt.

Tegen het eind van de negentiende eeuw vervalt de meerschuimtraditie. Uit gebrek aan de geschikte grondstof wordt vaak van persmeerschuim gebruik gemaakt: het gruis van de meerschuimindustrie wordt met lijm gemengd en tot pijpen geperst. Nadeel is dat deze pijpen niet doorroken. De tabakspijp wordt in die tijd vaak van een jaartal voorzien, meestal een eeuw ouder dan de productiedatum.

 zakvormige meerschuimpijpenkop met opvallend deksel van zilver en buffelhoorn, Wenen, 1830-1870 Oost-Europees model meerschuim bezet met imitatie juwelen, Budapest, 1850-1870
het zogenaamde Hongaarse model met de cilindrische hoge pijpenkop, Wenen, Oostenrijk, 1860-1880
meerschuimpijp met Hongaars model, Wenen, Oostenrijk, 1860-1880
Hongaars model maar met sterk afgeplatte zijkant, een model dat tijdens de empire in de mode was, montage met gouden deksel en steelinzet, Wenen, Oostenrijk, 1800-1820 Hongaarse pijpenkop met geometrisch snijwerk en inlegwerk van glaskralen en carneool, Budapest, 1820-1860
hoge zeskante pijpenkop met zilverdraad op de randen afgezet, Boedapest, 1860-1890
hoge ketel met op de voorzijde reliëfwek van een zittende roker, bijbehorend etui, Wenen, Oostenrijk, 1835-1845
prachtige pijp met maskerkop en ornamentele motieven, ivoren steel, Wenen, Oostenrijk, 1835-1865
Napoleon te paard met staande soldaat links, Wenen, Oostenrijk, 1840-1850 gesneden pijpenkop met een muziektent tussen bossages, Wenen, Oostenrijk, 1840-1870
kenmerkende meerschuimpijp met voorstelling van twee jagers, Wenen, Oostenrijk, 1830-1850
zijkant van de Napoleonpijp, Wenen, Oostenrijk, 1840-1850
detail van de klemveer in de vorm van een vis, Engels zilversmidswerk, 1840-1860 Hongaars model met ornamenteel snijwerk van gestileerde rocailles, Wenen, Oostenrijk, 1840-1860 grote meerschuim pijpenkop met centraal een liggende Diana, godin van de jacht, Budapest, Hongarije, 1820-1835
rustende jager met hond, montage van zilver, Wenen, Oostenrijk, 1840-1860 prachtige hoge Hongaarse pijpenkop met de voorstelling van Napoleon te paard, Ruhla, Duitsland, 1840-1870
luxe meerschuim pijpenkop gemonteerd met prachtig gewerkt klepdeksel in verguld zilver, Sheffield, Engeland, 1825
slanke pijpenkop met de voorstelling van een staande pijpenroker, Midden-Europa, 1860-1890
hoge Hongaarse pijpenkop met aan de voorzijde een liefdespaar in middeleeuwse dracht, Duitsland, 1850-1875
pijpenkop met drie cirkelvormige medaillons met historische scènes, Wenen, Ootenrijk, 1834
wapenpijp met centraal op de kop een Wedgwood plaquette van de Oostenrijkse keizer Frans I, Wenen, Oostenrijk, 1824
zakvormige pijpenkop met prachtige neo-Lodewijk XV motieven, Wenen, Oostenrijk, 1870-1880
zogenaamde Gesteckpfeife met meerschuimen kop en buffelhoornen montage, Duitsland, 1860-1880
bolle onversierde pijpenkop met een koepelvormig deksel met luchtsleuven, Hongarije?, 1830-1850 meerschuimpijp in de vorm van een houten zogenaamde Ulmpijp, Oostenrijk, 1860-1870
groteske portretkop met zilvermontage en bamboe roer, Midden-Europa, 1860-1880
borstbeeld van Louise de la Vallière met zilveren klepdeksel in de vorm van een baret, Wenen, Oostenrijk, 1840-1850
robuste figurale ketel voorstellend het hoofd van een Turk met tulband, op de deksel een maansikkel, Budapest, Hongarije, 1840-1850
ei-vormige tabakspijp met in de steel een vrouw bij een watertje, Oostenrijk?, 1900-1920 fraai gesneden portretpijp van een Creoolse vrouw, Wenen, Oostenrijk, 1880-1900
zoeavenkop met fez met sterk gebogen steel, Turkije?, 1920-1940
zoeavenportret met licht gekleurde muts die speciaal is geïmpregneerd om blank te blijven, Wenen, Oostenrijk, 1880-1900 portretpijp van een bebaarde mannenkop met fez, Wenen, Oostenrijk, 1900-1920 kenmerkende zoeavenkop met fez waarvan de kwast op de steel rust, Wenen, Oostenrijk, 1890-1920
elegant vrouwenhoofd met muts over een tot wrong gedraaide vlecht, Wenen, Oostenrijk, 1870-1890
elegante en licht pikante pijp in de vorm van een damesbeen met jarretel, Wenen, Oostenrijk, 1880-1910
tabakspijp in de vorm van een bal gehouden door een leeuwenklauw, Wenen, Oostenrijk, 1880-1900
een populair motief: een eivormige ketel gehouden door een geopende mensenhand, Frankrijk?, 1930-1950
tafelpijp uit een blok meerschuim, aan de bovenzijde gecalcineerd, Oostenrijk, 1955-1965
stoere tabakspijp, de ei-vormige ketel gehouden door een vogelklauw, Wenen, Oostenrijk, 1920-1940
De objecten op deze pagina bevinden zich in de collectie van het Pijpenkabinet, Amsterdam. © copyright Pijpenkabinet