Deelcollecties en hun omvang
De collectie van het Pijpenkabinet omvat talloze gebieden en materiaalgroepen die als aparte deelcollecties zijn te beschouwen. Zij hebben ieder een eigen betekenis voor het onderzoek dat het museum uitvoert en voor de permanente presentatie.
De prehistorie van het roken komt tot uiting in de pre-Columbiaanse collectie: pijpen uit Midden- en Zuid-Amerika die teruggaan tot 500 v.Chr. Ondanks de grote zeldzaamheid van deze, meest archeologische objecten heeft het Pijpenkabinet in de loop van de jaren de grootste collectie buiten Mexico bijeengebracht.
De bodemvondsten van Nederlandse en West-Europese herkomst maken numeriek gezien een aanzienlijk deel van de collectie uit. Hierin wordt elk merk en iedere vormvariatie opgenomen. Als referentie- en studieverzameling vormt deze deelcollectie de basis voor talloze publicaties op archeologisch gebied.
De kleipijpen uit de negentiende en twintigste eeuw uit meerdere Europese landen afkomstig vormen eveneens een omvangrijke groep. Deze objecten vertonen een enorme vormenrijkdom en de uitbundige beeldhouwkunstige decoraties maken deze pijpen tot de meest aantrekkelijke voor het publiek. Van diverse toonaangevende pijpenmakerijen bezit het museum een representatief productie-overzicht.
De rookpijp van ceramiek is verwant aan de kleipijp, echter tot deze categorie behoren alle niet geperste producten, zoals gietpijpen van vloeibare klei gemaakt, maar ook handgevormde geboetseerde stukken. De herkomst is gevarieerder dan bij de kleipijp terwijl de datering doorgaans recenter is.
De deelcollectie porseleinen pijpen, afkomstig uit Frankrijk en het Duitse taalgebied, is nergens anders in Nederlandse museumcollecties vertegenwoordigd. Van de uiterst zeldzame figurale pijpen uit de achttiende eeuw en de schilderkunstig verfijnde negentiende eeuwse pijpen bezit het museum een indrukwekkende reeks voorbeelden.
De uit meerschuim gesneden pijpen behoren tot de aantrekkelijkste pijpen ooit gemaakt. De bijzondere delfstof laat zich gemakkelijk snijden, hetgeen vooral in de artistieke figuratieve voorstellingen tot uiting komt. Tijdens het gebruik kleurt de pijp waardoor zij een onverwacht patine krijgt. Aanvankelijk zijn het tabakspijpen, in de tweede helft van de negentiende eeuw komt daar de sigarenhouder bij.
De verzameling houten pijpen is buitengewoon gevarieerd. Typerend voor de achttiende en negentiende eeuw zijn volkskunstig en kunstzinnig gesneden pijpen. Na 1850 domineert het bruyère-hout, waarbij traditie en modern design elkaar afwisselen: klassieke vormen als de bulldog en de billiard naast Porsche design en Bugatti.
De categorie overige materialen behoren de pijpen van glas, metaal, agaat, been, ivoor, kunststof etc. Zelfs pijpen van schelpen of een krabbenschaar bestaan. De meeste pijpen uit deze categorie zijn nooit populair geworden als rookpijp. Het waren veelal geschenken die meer voor de curiositeit en voor de uitstalkast bestemd waren, dan om te worden gerookt. Het Pijpenkabinet toont een selectie van deze curiositeiten.
De collectie etnografische pijpen omvat een selectie uit meer dan 60 landen in Afrika, Azië en Amerika. Het meest uitgebreid is het overzicht van de Afrikaanse rookcultuur, met een onverwachte vormenrijkdom vol symboliek uit Kameroen. Voorts is de verfijnde ceramiek uit het Nabije-Oosten (Ottomaanse Rijk) vermeldenswaardig. De Aziatische voorbeelden zijn minder in aantal maar gevarieerder in vormgeving. Zij lopen uiteen van de uiterst grove pijpen van de bergvolken in Jemen tot de verfijnde kunstnijverheid uit Japan.
De opiumpijpen uit China en omringende landen vormen een verzamelitem op zich. Voor deze rookwijze bestaan exclusieve voorwerpen met stelen van bamboe, ivoor, schildpad en cloisonné. Sommige opiumpijpen zijn bezet met edelstenen in gouden of zilveren montering. De koppen, waarin het kostbare opium kan uitdampen, zijn ware staaltjes van Chinees ceramisch vakmanschap. Naast de pijpen is ook de parafernalia als spatels, lampen en opiumdoosjes in de collectie vertegenwoordigd.
Het originele pijpenmakersgereedschap illustreert het vervaardigings-proces in al zijn facetten. Honderden messing pijpvormen geven een uniek beeld van de West-Europese pijpenproductie gedurende drie eeuwen. Van de bekendste pijpenmakerij in Gouda wordt het complete werkplaatsinterieur bewaard. Ter vergelijking is gereedschap uit andere centra in de collectie opgenomen.
De deelcollectie tabakscuriosa belicht de cultuur van het roken. Hierin zijn zowel volkskundige uitingen als voorwerpen van kunstnijverheid vertegenwoordigd. Enkele voorbeelden zijn: bruidegomspijpen, pijpenkassen, vonkenvangers en pijpenladen. Deze verzameling geeft een beeld van de roker in zijn sociale omgeving van de zeventiende eeuw tot heden.
Een verzameling rokersprenten, tekeningen en schilderijen stelt het gebruik van de pijp en de gewoonte van het pijproken present. Uit alle perioden zijn afbeeldingen bijeengebracht, die de setting van het pijproken en de verschillende soorten pijpen laten zien.
Een verzameling originele archiefstukken geeft veel informatie over de geschiedenis van de pijpenfabrieken en hun eigenaren. Het betreft gildenbrieven, merkenlijsten, persoonlijke aantekeningen, maar ook visitekaartjes, briefpapier en prijslijsten. Door hun zeldzaamheid en fraaie vormgeving zijn deze objecten vaak ook van grote waarde.
De verzameling verpakkingen en vignetten is een ondersteunende categorie gericht op de iconografie van het tabaksproduct. Naast oorspronkelijke pakjes gaat het vooral om plat materiaal vanaf het eind van de zeventiende eeuw tot aan het jaar 2000 toe zonder begrenzing van ruimte.
aantal objecten 2188
totaal aantal objecten 28.485
|
