topstukken

Kralenvlechtwerk

Als de zegswijze groot is mooi en veel is lekker opgaat dat geldt dat zeker voor deze uitzonderlijke Afrikaanse tabakspijp. Met zijn lengte van bijna twee meter en zijn ketelhoogte van zo'n dertig centimeter is er zeker sprake van groot, en met de bijzondere steel met kralenvlechtwerk is absoluut van mooi sprake.

In Kameroen is de tabakspijp naast een geliefd rookinstrument ook een statusobject. La pipe du chef is de grote tot zeer grote pijp, die niet zozeer bedoeld is om te worden gerookt, maar een duidelijke statusfunctie uitstraalt. Zo'n pijp is het hierbij afgebeelde exemplaar.

De pijpenkop is van aardewerk en heeft een hoog vrij nauw model dat licht conisch is. De onderzijde is vlak met een lekgat, want de tabak die er gerookt wordt heeft een hoge vochtigheid. Traditiegetrouw worden de pijpen kunstig versierd met veelal een geometrisch repeterend patroon vol van symboliek. Zo toont de ketel een ingesneden paneel met gestileerde spinnen met ruitvormige restruimte die als een diamantkop naar vier zijden gearceerd is. De filtrand is opgesmukt met geprononceerde leeuwennagels, die als een krans de ketelopening omsluiten. Tenslotte is de ketelbasis verzwaard met vier gestileerde spinnen.

Ook de opgaande steel is versierd en wel met drie geometrische partijen. De onderste is verzwaard met een ovaal geruwd stuk, de middelste gelinieerd en de smalle bovenrand heeft vijf concentrische ingesnoerde lijnen. Dergelijke pijpen werden indertijd in serie gemaakt en zijn niet met de hand geboetseerd maar uit een blok leerdroge klei gesneden. Vandaar dat de motieven een heel specifieke vormgeving hebben. Op de plaatsen waar het mes waarmee de decoratie werd gesneden eindigde zijn soms braamranden te zien.

De pijp is voorzien van een oorspronkelijk houten roer met een ongelooflijk arbeidsintensieve decoratie. Om de steel is namelijk een prachtig en kleurig geometrisch vlechtwerk van kralen aangebracht. Deze decoratie is opgebouwd uit afwisselende banen met driehoeken en in elkaar vallende ruiten. Het repetatieve patroon loopt van eenvoudig en expliciet naar verfijnder en meer gecompliceerd. Omdat de steel naar het mondstuk toe dunner wordt en de decoratie gecompliceerder, wordt een heel bijzonder effect bereikt. Hoe arbeidsintensief dit werk is geweest, blijkt wel uit het feit dat ongeveer 27.600 kralen zijn gebruikt!

Het mondstuk is van gegoten brons gemaakt en heeft een licht tapse vorm. De aanzet vertoont een onopvallende parelrand, en bij het steeleind is een schijfvorm aangebracht.

Dergelijke pijpen werden niet gerookt, maar deden dienst als relatiegeschenk aan een hooggeplaatste persoon. Bij officiële gelegenheden werden ze rondgedragen en moesten de status van de bezitter onderstrepen. Wie deze pijp ooit in zijn bezit heeft gehad is onduidelijk. Na omzwervingen dook dit exemplaar in 1988 in Madrid op en werd daar bij veiling verkocht, samen met vier andere koningspijpen. Sindsdien domineert deze pijp de uitgebreide collectie Kameroen pijpen in ons museum.

Amsterdam, collectie Pijpenkabinet Pk 15.885

Lees meer over dergelijke Afrikaanse pijpen in: Don Duco, Rookgerei vol van symboliek, tabakspijpen uit de Graslanden van Kameroen, Amsterdam, 1999 (zie ook literatuurlijst § 19)